K.T.Ü. Orman Fakültesi Orman Endüstri Mühendisliği Bölümü

İdare süresi yaşında dalsız ve kabuksuz yıllık ortalama artımı 10 m³/ha ve daha fazla olan türlere hızlı büyüyen ağaç türleri denilmektedir. Ülkemizde iyi yetişme ortamlarında denenen plantasyonlarda Duglas göknarı 12.9 m³/ ha, Sahil çamı 11.8 m³/ ha, Monteri çamı 14.6 m³/ ha, Okaliptus 37.0 m³/ ha ve Melez kavak 50.0 m³/ ha ortalama hacim artımı yapmışlardır (Tunçtaner 1986). Monteri çamı; düzgün gövde yapısına sahip, hızlı büyüyen bir ağaç türüdür. Hızlı büyümesi nedeniyle geniş ve belirgin bir yıllık halka yapısına sahiptir. Ayrıca bu çam türü dünyada yaygın olarak yetiştirilmektedir. Avustralya, Yeni Zelanda ve İspanya'ya ithal edilen türler içerisinde ilk sırada yer almakla birlikte Arjantin, Şili, Uruguay, Kenya ve Güney Afrika Cumhuriyeti plantasyonlarında yer alan önemli bir ağaç türüdür. Açık renkli, düzgün lifli, yumuşak bir odundur. Hızlı büyümesi, arzu edilen kereste ve kağıt hamuru kalitesine sahip olması ile ihraç edildiği ülkelerde orman ekonomisinin önemli bir dayanağı olmuştur (McDonald ve Laacke 1990).

1. Monteri Çamı ( Pinus radiata D. Don)' nın Dünyadaki Yayılışı

Monteri çamı ( Pinus radiata D. Don )'nın Doğal Yayılış Alanı (Rogers 2002).

2. Monteri Çamı (Pinus radiata D. Don)' nın Türkiye'deki Plantasyonları ve Yetiştirilmesi Üzerine Yapılan Çalışmalar

Hızlı büyüyen yabancı türlerin Türkiye'ye ithali ile ilgili sistemli çalışmalara Kavak ve Hızlı Gelişen Yabancı Tür Orman Ağaçları Araştırma Enstitüsü'nce 1969 yılında başlanmıştır (Şimşek ve Tulukçu 1984).

Monteri çamı, ülkemizde 1969–1976 yılları arasında “ İbreli Tür Arboretumları” kapsamında kurulan Mut- Ilıcadüzü (5 orijin), Mersin- Ayvalı (1 orijin), Bergama- Kırkgeçit (5 orijin), Manisa- Karatepe (6 orijin), Manisa- Uncubozköy ( 6 orijin), Selçuk- Davutdağı (6 orijin), Aydın- Küçükderebaşı (6 orijin), Aydın- Ninemsuyu (6 orijin), Muğla- Çamalan (6 orijin), Fethiye- Çırpı (3 orijin), Demirköy- İğneada (3 orijin), Çatalca- Örencik (3 orijin), İstanbul- Feneryolu (3 orijin), Edremit- Şapdağ (2 orijin), Edremit- Kumlucalar (2 orijin), Gemlik- Armutlu (3 orijin), Gemlik (1975; 5 orijin), İzmit-Çenedağ (3 orijin), İzmit- Kayalıdağ (2 orijin), İzmit- Işıktepe (3 orijin), İzmit- Kefken (5 orijin), İzmit- Kerpe (1974; 2 orijin), Düzce-Aksu (1 orijin), Ünye- Asarkaya (4 orijin) Bafra- Sarıgazel (4 orijin), Sinop- Bektaşağa (4 orijin) deneme alanlarında yer almıştır. Ayrıca Ünye-Asarkaya, Bafra- Sarıgazel, Sinop-Bektaşağa, Kandıra-Kefken, İzmit-Işıktepe'de kurulan yabancı tür denemelerinde, Sedir'le birlikte Monteri çamı da değerlendirmelere tabi tutulmuştur (Boydak ve ark. 1995).

Monteri çamının doğal yayılış alanında hüküm süren iklim tipleri ülkemizde tam anlamıyla temsil edilmemektedir. Gerekli ölçme ve tespitler yapılarak yakın iklim tiplerine sahip olan bölgelerin Batı Karadeniz ve özellikle doğu kesimleri, Doğu Karadeniz'in batısı, Orta Karadeniz ve Marmara Bölgesi'nin doğusu olduğu belirlenmiştir. Belirtilen bu bölgelerde Monteri çamı ile yapılacak endüstriyel ağaçlandırmalar tesisinin birim alanda yüksek hacim verimi elde edilmesi bakımından yararlı olacağı belirtilmektedir (Akçidem 1991, Boydak ve ark. 1995).

3. Monteri Çamı (Pinus radiata D. Don)'nın Botanik Özellikleri

Normal olarak orta boylarda olan bu çam türü, derin ve zengin topraklarda 30–50 metre boylara ve düzgün gövdelere sahiptir. İleri yaşlarda kalın dallı, şekilsiz ve dağınık tepeli kahverengi ve çatlaklı kabuğu olan bir ağaçtır. Tomurcuk yumurta şeklinde, açık kestane renginde, sivri uçlu, reçineli veya reçinesizdir. Açık yeşil renkte olan iğne yaprak, ince ve yumuşak olup üçlü olarak kısa sürgüne dizilmişlerdir. İğne yaprakların uzunlukları 10–15 cm dir. Erkek çiçekler sarımsı renkte, dişi çiçekler ise koyu kırmızı renktedirler. Olgun kozalak 7–14 cm boyunda olup, kestane renginde, cilalı görünüşlü, çok kısa saplı ya da sapsızdır. Kalkanın göbeği ince dikenlidir, kozalak ağaçta uzun süre kalmaktadır (Anşin ve Özkan 1993, Anşin 1994).

4. Monteri Çamı (Pinus radiata D. Don)'nın Anatomik Özellikleri

4.1. Makroskopik Özellikler

Diri odun 15 cm kadar genişlikte, beyazımsı; özodun pembemsi kahverengindedir. Yıllık halkalar geniş ve belirgindir. İlkbahar odunundan yaz odununa geçiş yavaştır. Yalancı yıllık halkalar mevcuttur. Enine kesitte, reçine kanalları açık renkte, küçük noktacıklar halinde görülmektedir. Boyuna yüzeylerde ise ince kahverengi çizikler halinde belirgindir. Tekstür, yeknesak ve incedir. Belirgin reçine kokusu vardır (Göker 1982, Bozkurt ve Erdin 1989, Bozkurt ve Erdin 1995).

4.2. Mikroskopik Özellikler

Ortalama traheid çapı 45 μ, traheid uzunluğu 3200–5300 μ dur. Traheidlerin oduna katılım oranı % 88.6 dır. Boyuna paranşimler mevcut değildir. Enine traheidlerin çeperleri belirgin şekilde dişli, bazen tali dişler de bulunmaktadır. Öz ışını paranşim hücreleri, kalın çeperli ve geçitli (horizontal çeper) dir. Boyuna traheidlerle öz ışını paranşim hücrelerinin karşılaşma yerlerindeki geçitler “pinoid” tiptedir. Özışınları, heterojen ve tek sıralıdır. İğimsi öz ışınları da mevcuttur. Özışını yüksekliği az (2–5 hücre) dır ( Bozkurt ve Erdin 1989, Merev 2003).

Anatomik Resimler (fotoğrafın yeri)

5. Monteri Çamı (Pinus radiata D. Don) Odununun Fiziksel ve Mekanik Özellikleri

Monteri çamı odununun fiziksel özellikleri Tablo 1'de, mekanik özellikleri Tablo 2'de belirtilmektedir ( Topaloğlu 2005).

Tablo 1. Monteri çamı (Pinus radiata D. Don) odununun fiziksel özellikleri

Tablo 2. Monteri çamı (Pinus radiata D. Don) odununun mekanik özellikleri

6. Monteri Çamı (Pinus radiata D. Don) Odununun Kullanım Alanları

Monteri çamı, çalışma özellikleri orta derecede olan ağaçlar grubunda yer almaktadır. Bu nedenle rutubetli yerlerden, dış cephelerden uzak yerlerde ve binaların iç kısımlarında kullanılmasında fayda olacaktır. BEKTAŞ ve GÜLER (1996); Monteri çamının hafif oluşu, kolay işlenebilme ve çivilenebilme özeliklerinden dolayı şablon yapımında, duvar panosu, inşaat kalıbı, tavan döşemesi olarak kullanılabileceğini, kibrit ve kürdan sanayisinde de değerlendirilebileceğini belirtmektedir. Ayrıca iç döşeme ve dekorasyonda lambri olarak, emprenye edilmek suretiyle tel direği olarak kullanılabileceğini belirtmektedir. Bununla birlikte TANK ve ark. (1990), Monteri çamı odununun selülozik lif üretimine elverişli olduğunu belirtmektedirler. Ülkemizde suni olarak yetişen Monteri çamının kağıt üretimine uygunluğu üzerine SEKA tarafından yapılan bir araştırmada, bu ağaç türü için Sülfat metodunun uygun olduğu belirtilmektedir. Direnç değerleri düşük olduğu için yapılarda kısa direk ve sütun olarak kullanılmaması tavsiye edilmektedir. Ayrıca odunu yumuşak olduğu için döşeme, parke ve merdiven gibi aşınma etkisinde kalan yerlerde kullanımında gerekli önlemler alınmalıdır. Malzeme yüzeyi, cila ve lake boya gibi yüzey koruyucu maddeleri ile aşınmaya karşı korunabilir.

Monteri çamı diri odunu kolay emprenye edilmektedir. Uygun emprenye maddeleri ile emprenye edilen Monteri çamı odununun dış duvar kaplamalarında, iskele yapımında, çatı kirişlerinde, kameriye, güverte ve çit yapımında kullanılabileceği belirtilmektedir (URL­- 1).

Ayrıca Monteri çamı; Yeni Zelanda, Şili, Avustralya ve Güney Afrika'da yapı ağacı ve ambalaj odunu olarak, odun hamuru üretiminde ve lif-yonga sanayisinde kullanılmaktadır. Bununla birlikte başarılı plantasyonlarının gerçekleştirildiği Şili'de 16–20 yıl idare süreleri ile lif levha ve kağıt üretiminde, 30–40 yıl idare süreleri içerisinde de bıçkı sanayisinde kullanılmaktadır (ŞİMŞEK ve TULUKÇU 1984).

KAYNAKLAR

1. Tunçtaner, K., Hızlı Büyüyen Yabancı (Egzotik) Tür İthalleri, Prensipleri ve Yapılan Uygulamalar, Kavak ve Hızlı Gelişen Yabancı Tür Orman Ağaçları Araştırma Müdürlüğü Yayınları, Araştırma Enstitüsü Dergisi, 1, (1986) 84-95.

2. McDonald, P.M. ve Laacke, R.J., Silvics of North America, R.M. Burns and B.H. Honkala, eds., Volume 1, USDA Forest Service, Washington, D.C., 1990.

3. Rogers, D.L., In situ genetic conservation of Monterey pine (Pinus radiata D. Don) : Information and recommendations, Report No.26, Genetic Resources Conservation Program, Davis CA USA, September 2002, 5-19.

4. Şimşek, Y. ve Tulukçu, M., Marmara ve Karadeniz Bölgeleri'nde Tesis Edilen Pinus radiata D. Don. Orijin Denemelerinde Gelişme ve Gövde Kalitesi Üzerine Araştırmalar, Kavak ve Hızlı Gelişen Yabancı Tür Orman Ağaçları Araştırma Enstitüsü, Yıllık Bülten No: 18, İzmit, 1984.

5. Boydak, M., Oliver, C.D. ve Dirik, H., A.B.D. Orijinli Hızlı Gelişen İğne Yapraklı Orman Ağacı Türlerinin Türkiye'ye İthal Olanakları, Kavak ve Hızlı Gelişen Tür Orman Ağaçları Araştırma Müdürlüğü, Çeşitli Yayınlar Serisi No: 7, İzmit, 1995.

6. Akçidem, E., Pinus radiata (D. Don) İle Tekrar Ağaçlandırma Çalışmaları Ne Zaman Gündeme Gelecek?, Kavak ve Hızlı Gelişen Yabancı Tür Orman Ağaçları Araştırma Enstitüsü Dergisi, 2, 17 (1991) 29-34.

7. Anşin, R., Tohumlu Bitkiler Gymnospermae (Açık Tohumlular), İkinci Baskı, Genel Yayın No: 122, Fakülte Yayın No: 15, K.T.Ü. Basımevi, Trabzon, 1994.

8. Anşin, R. ve Özkan, Z.C., Tohumlu Bitkiler (Spermatophyta) Odunsu Taksonlar, K.T.Ü. Genel Yayın No: 167, Fakülte Yayın No: 19, K.T.Ü. Basımevi, Trabzon, 1993.

9. Bozkurt, Y. ve Erdin, N., Ticarette Önemli Yabancı Ağaçlar, İ.Ü. Yayın No: 3572, Fen Bilimleri Enstitüsü Yayın No: 4, İstanbul, 1989.

10. Göker, Y., Hızlı Gelişen Türlerden Bazılarının Teknolojik Özellikleri, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 32,1 (1982) 202-215.

11. Bozkurt, A.Y. ve Erdin, N., İğne Yapraklı Ağaç Odunlarında Tanım Özellikleri (Odun Anatomisi 2), Üniversite Yayın No: 3907, Fen Bilimleri Enstitüsü Yayın No: 6, İ.Ü. Basımevi, İstanbul, 1995.

12. Merev, N., Odun Anatomisi ve Odun Tanıtımı, Genel Yayın No: 210, Fakülte Yayın No: 32, Karadeniz Teknik Üniversitesi Matbaası, Trabzon, 2003.

13. Topaloğlu, E., Trabzon-Yeşilbük Yöresinde Yetiştirilmiş Monteri çamı (Pinus radiata D.Don) Odununun Fiziksel ve Mekanik Özellikleri, Yüksek Lisans Tezi, K.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü, Odun Mekaniği ve Teknolojisi Ana Bilim Dalı, Trabzon, 2005.

14. Bektaş, İ. ve Güler, C., Radiata Çamı (Pinus radiata D. Don)'nın Orman Ürünleri Sanayii'nde Başlıca Kullanım Alanları, Kavak ve Hızlı Gelişen Tür Orman Ağaçları Araştırma Müdürlüğü Araştırma Dergisi, 1996/1, No:23.

15. Tank. T., Göksel, E., Cengiz, M. ve Gürboy, B., Hızlı Gelişen Bazı İğne Yapraklı Ağaç Türlerinin Lif ve Kağıt Teknolojisi Yönünden İncelenmesi, İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 40,1 (1990) 40-54.

16. URL-1, www.ptaa.com.au Treated Pine Technical Guide ,11 Mart 2005.

Fotoğraflar: Doç Dr. Bedri SERDAR, Arş. Gör. Sefa AKBULUT (K.T.Ü. Orman Fakültesi Orman Mühendisliği Bölümü)